Phạm vi, nội dung sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992 về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân
Hình minh họa - Hiến pháp 1946, hiến pháp đầu tiên của dân tộc - đất nước Việt Nam Hình minh họa - Hiến pháp 1946, hiến pháp đầu tiên của dân tộc - đất nước Việt Nam
Sửa đổi Hiến pháp là vấn đề trọng đại của đất nước - dân tộc, để doanh nghiệp - doanh nhân có thêm thông tin về vấn đề này, xin giới thiệu Tham luận của PGS, TS. Tường Duy Kiên tại Hội thảo khoa học về “Xây dựng tiêu chí, phương pháp tổng kết việc thi hành Hiến pháp năm 1992” do Viện Nghiên cứu Lập pháp thuộc UBTVQH và Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam tổ chức tại Đà Nẵng, ngày 3 – 4/8/2010 với tiêu đề: “Những luận cứ khoa học xác định về phạm vi, nội dung cần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân”

1. Sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Chương V Hiến pháp năm 1992 về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân

Hiến pháp 1992 được thông qua trong bối cảnh đất nước đang trên tiến trình thực hiện đường lối đổi mới toàn diện do Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI (1986) của Đảng đề ra và đã đạt những thành tựu bước đầu quan trọng trên các mặt, các lĩnh vực của đời sống xã hội. Sau 25 năm thực hiện công cuộc đổi mới, 19 năm thi hành Hiến pháp, Nhà nước ta đã ban hành một hệ thống các văn bản pháp luật tương đối đầy đủ và đồng bộ, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội trên các lĩnh vực kinh tế, dân sự, chính trị, văn hóa, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao, an ninh quốc phòng… phục vụ tiến trình đổi mới đất nước đi vào chiều sâu và góp phần tích cực để chủ động hội nhập quốc tế.

Các văn bản luật và dưới luật thể chế hóa các quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân trong Hiến pháp 1992 cũng được phát triển một bước theo hướng ngày càng hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bảo vệ, thúc đẩy các quyền và tự do dân chủ cơ bản của công dân. Tuy vậy, trước những bước phát triển, thời cơ và vận hội mới của đất nước, với mục đích tăng cường hơn nữa tính khả thi trong việc bảo vệ bằng hiến pháp đối với các quyền và tự do dân chủ của công dân, sau 19 năm thi hành cho thấy, các quy định quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân trong Hiến pháp 1992 đang bộc lộ những bất cập nhất định. Những bất cập đó đòi hỏi được nghiên cứu, xem xét một cách nghiêm túc để đề xuất sửa đổi, bổ sung vừa bảo đảm phù hợp với thực tiễn Việt Nam, vừa phản ánh xu thế Việt Nam đang hội nhập quốc tế, hội nhập khu vực một cách tích cực, chủ động. Việc đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định của Hiến pháp 1992 về quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân được đặt ra, xuất phát từ những lý do sau:

Trước hết, do yêu cầu của công cuộc đổi mới đang đi vào chiều sâu, yêu cầu xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của dân, do dân và vì dân đòi hỏi phải tăng cường hơn nữa tính khả thi trong việc bảo vệ bằng hiến pháp đối với các quyền và tự do, dân chủ của công dân.

Nhìn toàn diện từ thực tiễn 19 năm thi hành Hiến pháp, nhiều quyền và tự do cơ bản của cá nhân, công dân đã được quy định và bảo vệ bằng hiến pháp, nhưng tính khả thi trên thực tiễn chưa cao.

Những thịnh vượng về sự phát triển kinh tế trong suốt thời gian qua mang lại những thay đổi lớn cho cuộc sống của người dân. Cũng từ nhân tố này, đã và đang xuất hiện những nhu cầu mới về dân chủ và vai trò của dân chủ trong việc thúc đẩy tiến bộ xã hội. Nhu cầu khách quan là cần có những bước tiến mới về dân chủ; dân chủ hóa hơn nữa các mặt, các lĩnh vực của đời sống xã hội và đặc biệt là hoàn thiện phương thức thực hiện các quyền tự do dân chủ. Do vậy, những quy định hiện tại về các quyền và tự do dân chủ của công dân trong Hiến pháp đòi hỏi có sự điều chỉnh để thích ứng hơn với nhu cầu dân chủ của người dân, trước những bước phát triển mới, nhất là các thành tựu kinh tế đã đạt được.

Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN thực sự của dân, do dân và vì dân, yêu cầu của cải cách nền hành chính nhà nước, bảo đảm tính minh bạch, trong sạch; yêu cầu cải cách tư pháp theo hướng tiếp cận công lý và bảo vệ quyền con người... cũng đòi hỏi sự nhận thức lại một cách khách quan hơn, toàn diện hơn đối với việc bảo vệ quyền con người bằng Hiến pháp.

Đồng thời, sau 19 năm thi hành Hiến pháp, đất nước ta đã và đang đứng trước nhiều thời cơ và thách thức mới, nhiều quan hệ xã hội mới nảy sinh, đang có nguy cơ và tiềm ẩn nguy cơ lớn tác động trực tiếp tới tính mạng, sức khỏe và quyền con người, như vấn đề thay đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường sinh thái… cần phải được quy định bằng Hiến pháp.

Thứ hai, cần nhận thức đúng đắn hơn về vị trí, tầm quan trọng của việc bảo vệ bằng hiến pháp đối với các quyền con người, quyền và tự do dân chủ của công dân.

Hiến pháp là đạo luật bảo vệ quyền con người1. Ý thức sâu sắc về tầm quan trọng của chế định quyền con người và bảo vệ quyền con người bằng hiến pháp, nên ngay khi Hiến pháp của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ được thông qua vào năm 1789 không có quy định nào về bảo vệ quyền con người, một bản đề xuất bổ sung bằng 10 tu chính án đầu tiên, được gọi là Tuyên ngôn về các quyền con người đã được thông qua năm 1789, và sau đó, được phê chuẩn trở thành Đạo luật Nhân quyền (hay Mười điều khoản về nhân quyền của Hiến pháp Mỹ) năm 17912.

Về vị trí chế định quyền con người được quy định trong hiến pháp, theo lý thuyết về mối quan hệ giữa cá nhân và Nhà nước, khi đề cập tới chức năng của Nhà nước, các nhà tư tưởng thời kỳ Khai sáng thế kỷ XVII, XVIII đã có lý khi cho rằng, Nhà nước lập ra là để bảo vệ các quyền và tự do cơ bản của con người. Chính vì thế, thiết kế hiến pháp tư sản bao giờ cũng xếp chế định quyền con người vào một trong những vị trí quan trọng nhất. Từ tư duy này, chế định quyền con người được quy định ở chương hai, hoặc phần thứ hai, chỉ sau chương về các quy định chung, hay chương xác định thể chế chính trị. Với cách sắp đặt vị trí như vậy, các chương sau quy định về bộ máy nhà nước từ chế định về tổng thống, nghị viện, chính phủ, tư pháp, hay chế định về mối quan hệ giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương…, đều theo lôgic bộ máy nhà nước được thiết lập là để duy trì trật tự xã hội, bảo vệ quyền và tự do của con người. Để tránh sự lạm dụng quyền lực, vi phạm quyền và tự do của con người, các nước dân chủ, tiên tiến đều xác lập cơ chế bảo vệ hiến pháp bằng việc thành lập tòa bảo hiến, hay xác lập vị trí, vai trò của tòa án tối cao. Các cơ quan này có chức năng bảo vệ hiến pháp, và xét về bản chất, đó chính là bảo vệ các quyền và tự do của công dân trong hiến pháp; đồng thời xác lập chủ quyền nhân dân và phương thức nhân dân tham gia bảo vệ hiến pháp, thông qua chế định trưng cầu ý dân, mỗi khi xét thấy cần thiết phải sửa đổi, bổ sung hay bãi bỏ điều khoản nào đó của hiến pháp; và như vậy, chỉ có nhân dân mới có quyền phúc quyết về hiến pháp.

Hiện nay, đa số hiến pháp các nước đều xếp chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân ở chương thứ 2 hoặc chương thứ 3 của Hiến pháp3. Ví dụ: Hiến pháp Liên bang Nga (chương 2); Hiến pháp Nhật Bản (chương 3); Hiến pháp Thái Lan (chương 3), Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (chương 2). Ở Việt Nam, trong Hiến pháp năm 1946, chế định này cũng được xếp ở chương thứ hai.

Thứ ba, yêu cầu hội nhập quốc tế, hội nhập khu vực đòi hỏi nhận thức đúng đắn về tính tương thích giữa các quy định pháp luật trong nước, trước hết là các quy định hiến pháp về quyền con người với các tiêu chuẩn quốc tế và khu vực mà Việt Nam đã tham gia.

Đây là đòi hỏi rất quan trọng của xu thế hội nhập. Cần có thay đổi nhận thức hơn nữa về các đặc tính của quyền con người, bởi bối cảnh quốc tế ngày nay quan niệm về phạm trù/khái niệm nhân quyền đã có nhiều thay đổi. Nếu như trước đây, nhiều nước xem khái niệm nhân quyền thuần túy chỉ là công việc nội bộ của quốc gia, thì ngày nay, những giá trị và thành quả của nhân quyền được thừa nhận rộng rãi là giá trị chung, mang tính phổ biến của toàn nhân loại. Chính các chuẩn mực quốc tế về quyền con người được cộng đồng quốc tế cùng nhau thiết lập đã trở thành những nguyên lý phổ biến, chuẩn mực chung, đòi hỏi bất kỳ quốc gia, dân tộc nào, dù phát triển hay đang phát triển, dù thể chế chính trị - xã hội nào cũng phải tuân thủ, một khi đã tham gia4.

Tham gia các điều ước quốc tế về quyền con người, Việt Nam ý thức sâu sắc đó là sự cam kết chính trị - pháp lý của Nhà nước trong sự nghiệp bảo vệ quyền con người trước cộng đồng thế giới. Chính vì vậy, trong sự nghiệp đổi mới ngày nay, đường lối nhất quán của Đảng, Nhà nước Việt Nam là đặt con người ở vị trí trung tâm của các chính sách kinh tế, xã hội, trong đó, thúc đẩy và bảo vệ quyền con người được xem là nhân tố quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước. Điều này đã được thể hiện rõ trong Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng: “Chăm lo cho con người, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi người; tôn trọng và thực hiện các điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia”5.

Từ quan điểm trên của Đảng, xét tới các quy định về quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp 1992, cần có sự nghiên cứu để sửa đổi, bổ sung bảo đảm tính phù hợp hơn nữa với các quy định được thiết lập trong các công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên.

Thứ tư, chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được quy định trong Hiến pháp 1992 chưa thực sự bảo đảm tính khoa học về kỹ thuật lập hiến, gây những rào cản cho việc hiểu, thực thi quyền và các tự do cơ bản của công dân trên thực tế.

Trước hết, cần khẳng định rằng những nhận thức, được xem là mới và quan trọng vào những năm đầu thập niên 90, sau đó đã được đưa vào Cương lĩnh năm 1991 và Hiến pháp 1992, đó là nhận thức khái niệm quyền con người. Đây là bước tiến lớn về mặt nhận thức đối với sự nghiệp bảo vệ quyền con người, quyền và các tự do cơ bản của cá nhân, công dân.

Từ chỗ xem nhân quyền là thuộc phạm trù/hay lý thuyết tư sản, nay đã có sự nhận thức lại, nhân quyền không phải xa lạ với chủ nghĩa xã hội, cũng không phải là sản phẩm duy nhất, hay những phát minh độc đáo của chủ nghĩa tư bản; nhân quyền là bản chất, là mục tiêu, lý tưởng của những người cộng sản, là sản phẩm của lịch sử đấu tranh dựng nước, giữ nước, chống giặc ngoại xâm, bảo vệ quyền con người được sống trong hòa bình, độc lập, tự do, hạnh phúc. Vì vậy, vấn đề bảo vệ quyền con người ở nước ta hiện nay được đặt ra xuất phát từ bản chất của chế độ, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy tiến bộ xã hội. Và cuối cùng, khái niệm nhân quyền lần đầu tiên đã được quy định thành một điều riêng, Điều 50 trong Hiến pháp.

Tuy nhiên, việc quy định quyền con người tại Điều 50 của Hiến pháp chưa thực sự nói lên tầm quan trọng của bảo vệ bằng hiến pháp đối với các quyền con người, mà một trong những lý do đưa khái niệm quyền con người trong Hiến pháp lúc đó phần lớn là vấn đề đối ngoại. Đó là chúng ta khẳng định với thế giới rằng, mặc dù chưa có khái niệm quyền con người trong các bản Hiến pháp trước đây, nhưng các quyền con người đã được quy định và bảo vệ bằng Hiến pháp, thể hiện ở các quyền công dân. “Hiến pháp năm 1992 có điều về quyền con người như nội dung đã viện dẫn trên là biểu thị việc thực hiện hai Công ước quốc tế mà Nhà nước ta đã tham gia”6. Từ nhận thức như vậy, nên kỹ thuật lập hiến ngay thời điểm đó đã bộc lộ những hạn chế cơ bản. Nội hàm khái niệm quyền con người rộng hơn khái niệm quyền công dân, chúng có sự khác nhau cơ bản về phương diện chủ thể (chủ thể của quyền con người rộng hơn chủ thể của quyền công dân), nhưng khái niệm quyền con người lại được thu nạp vào khái niệm quyền công dân.

Hơn thế nữa, mặc dù thừa nhận khái niệm quyền con người song song với khái niệm quyền công dân, nhưng nếu nghiên cứu kỹ chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân, người đọc cũng khó phân biệt được quyền nào trong Hiến pháp là quyền con người, những quyền và nghĩa vụ nào là của công dân.

Vì những lý do nêu trên, việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Chương V Hiến pháp 1992 Quyền và nghĩa vụ của công dân bảo đảm tính khoa học trong kỹ thuật lập hiến, phù hợp với bối cảnh, điều kiện cụ thể ở nước ta và xu hướng quốc tế hiện nay là khách quan, cần thiết.

2. Phạm vi, nội dung và những định hướng sửa đổi, bổ sung Chương V Hiến pháp 1992

2.1. Phạm vi và nội dung sửa đổi

Xác định phạm vi, nội dung sửa đổi Hiến pháp là xác định ranh giới, khuôn khổ của việc sửa đổi, như sửa đổi cái gì, sửa đổi đến đâu và sửa những nội dung gì? sửa đổi câu, chữ trong từng điều, khoản, điểm hay sửa toàn diện, tất cả các điều, khoản khi xét thấy những điều, khoản đó không bảo đảm tính khoa học, không còn phù hợp với thực tiễn cuộc sống. Đây là vấn đề rất hệ trọng, vì chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân trong Hiến pháp không chỉ xác lập địa vị chính trị - pháp lý, tư cách cá nhân, công dân, thành viên của Nhà nước, của xã hội; mà còn xác lập mối quan hệ pháp lý hai chiều giữa cá nhân, công dân (chủ thể mang quyền) với Nhà nước, cơ quan nhà nước (chủ thể mang nghĩa vụ). Xác lập mối quan hệ này chính là xác lập vị trí công dân và bản chất của Nhà nước, của chế độ xã hội. Và do vậy, nó liên quan trực tiếp tới quyền lợi chính trị, kinh tế, xã hội của từng cá nhân, công dân, rộng hơn là cộng đồng với nhà nước và liên quan tới sự ổn định chính trị, xã hội.

Từ những kiến giải về tính khách quan của việc sửa đổi, bổ sung Chương V Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp 1992 như trên, xét thấy đã có những yếu tố chín muồi cho việc nghiên cứu sửa đổi chế định quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân trong Hiến pháp 1992 theo hướng sửa đổi toàn diện các quy định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân và bổ sung những quyền mới với nội dung mới, xuất phát từ thực tiễn kiểm nghiệm qua 19 năm thi hành Hiến pháp và phù hợp với chuẩn mực quốc tế mà Việt Nam đã thừa nhận.

Theo hướng đó, việc sửa đổi, bổ sung các quyền và nghĩa vụ của công dân trong Hiến pháp năm 1992, một mặt khẳng định lại giá trị vĩnh hằng của một số quyền và nghĩa vụ đã được ghi nhận trong các bản hiến pháp trước đó, mặt khác, cần bổ sung những nội dung mới vào các quyền hiện có, với ý nghĩa là sự ghi nhận những thành tựu mà chúng ta đã đạt được trong suốt hơn hai mươi năm đổi mới trên các lĩnh vực của đời sống xã hội. Đồng thời bổ sung những quyền mới, nội dung mới phù hợp với các quan hệ xã hội có thể phát sinh trong tương lai, trước bối cảnh mới của xã hội, đất nước và xu hướng thời đại, bảo đảm tính tiên lượng về triển vọng, tiềm năng và xu hướng phát triển thịnh vượng của dân tộc, của đất nước ta trong tương lai.

Bên cạnh xác định phạm vi, nội dung sửa đổi Hiến pháp, đặc biệt chú trọng kỹ thuật lập hiến, bảo đảm tính chính trị, tính khoa học trong kỹ thuật lập hiến. Do vậy, nghiên cứu sắp xếp lại vị trí các điều khoản của chương, đặc biệt là sắp xếp lại vị trí của Chương V như nghiên cứu cho phù hợp.

2.2. Một số khuyến nghị sửa đổi, bổ sung

2.2.1. Những khuyến nghị cho việc sửa đổi

Trước hết là xác định phạm vi sửa đổi là chế định quyền và nghĩa vụ của công dân được quy định tại Chương V của Hiến pháp 1992. Theo đó, những điều khoản sau đây nên cân nhắc sửa đổi:

Tên chương: Tên chương cần bao quát hết nội dung của chương. Hiện nay, các chủ thể được quy định trong chương này, gồm: quyền và nghĩa vụ của công dân Việt Nam, quyền và nghĩa vụ của các nhóm như trẻ em, thanh niên, người cao tuổi, phụ nữ; người Việt Nam định cư ở nước ngoài, người nước ngoài ở Việt Nam… Với phạm vi chủ thể như vậy, tên chương quyền và nghĩa vụ của công dân là hơi hẹp, không bao quát hết quyền và nghĩa vụ của các chủ thể được quy định trong chương. Vì vậy, nên nghiên cứu sửa tên chương theo hướng bảo đảm quyền con người nói chung và quyền công dân nói riêng7.

Quy định quyền con người, quyền công dân trong Điều 50: Như trên đã phân tích, việc thu nạp khái niệm quyền con người vào quyền công dân là chưa bảo đảm tính khoa học. Vì vậy, cần có sự sửa đổi cho hợp lý.

Quy định quyền của công dân không tách rời nghĩa vụ của công dân tại Điều 51: Trước đây, khi góp ý cho Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1980 đã có ý kiến đề nghị nên cân nhắc về quy định này, vì không chính xác8. Và cuối cùng, Hiến pháp 1992 vẫn dành điều riêng để quy định quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân.

Từ kết quả nghiên cứu và thực tiễn kiểm nghiệm, tham khảo kinh nghiệm nhiều nước tiên tiến trên thế giới, chúng ta cần cân nhắc thêm về nguyên tắc chung này. Về lý luận, quyền gắn liền với nghĩa vụ, điều đó không sai. Nhưng khi gắn nghĩa vụ vào từng quyền cụ thể, thì không phải quyền nào cũng kèm theo nghĩa vụ. Theo chuẩn mực quốc tế về quyền con người, có những quyền của con người được xác định là quyền tuyệt đối, việc thực hiện những quyền này, không kèm theo bất cứ một giới hạn hay một nghĩa vụ nào. Ví dụ: quyền sống, quyền không bị tra tấn, nhục hình, đối xử tàn bạo, vô nhân đạo; quyền được tôn trọng phẩm giá con người; quyền được xét xử công bằng…

Những quan niệm quyền gắn với nghĩa vụ thì ngay trong một số quyền được quy định trong Hiến pháp, nếu trước đây là phù hợp thì nay cũng đã có những thay đổi trên thực tế. Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy, khi quy định một nghĩa vụ của công dân trong hiến pháp, họ tính toán rất cụ thể, tiên lượng nếu công dân vi phạm nghĩa vụ đó thì có dẫn tới hệ quả pháp lý hay không. Thông thường người ta liệt kê một loạt nghĩa vụ, thường là các nghĩa vụ mà nếu vi phạm thì sẽ dẫn tới hệ quả pháp lý. Chẳng hạn, nghĩa vụ đóng thuế, hay nghĩa vụ đi lính… Trong khi đó, việc quy định một số quyền gắn với nghĩa vụ trong Hiến pháp 1992 nếu có vi phạm nghĩa vụ lại không dẫn tới hệ quả pháp lý nào, ví dụ: lao động là quyền và nghĩa vụ của công dân hay học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân.

Những quy định này còn tồn tại rất ít trong hiến pháp các nước, ngoại trừ Hiến pháp của Việt Nam và Trung Quốc. Hiến pháp Liên bang Nga hiện nay không quy định các quyền này phải gắn với nghĩa vụ9.

Quy định “Mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật” (Điều 52). Đây là một nguyên tắc hiến định quan trọng, tuy nhiên, quy định này chưa đầy đủ, có thể dẫn tới bất bình đẳng trong xã hội Việt Nam hiện nay vì các lý do: giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, ngôn ngữ, thành phần, địa vị xã hội, trình độ học vấn, văn hóa, nghề nghiệp, dòng dõi, chính kiến, độ tuổi hay các lý do khác như khuyết tật, bệnh tật… Và nếu bổ sung thêm các lý do có thể dẫn tới bất bình đẳng trong việc hưởng quyền và thực hiện nghĩa vụ tại điều này, thì các quy định khác không cần phải liệt kê các lý do nữa. Ví dụ, Điều 54 quy định về quyền bầu cử, ứng cử.

Quy định “Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nước và địa phương, kiến nghị với cơ quan nhà nước, biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân” (Điều 53).

Quy định này khá chung chung; quyền tham gia quản lý nhà nước không được làm rõ, quản lý nhà nước là quản lý cái gì? bằng phương thức nào? Tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nước và địa phương cũng vô hình trung đưa người dân vào thế bị động, đó là chỉ khi Nhà nước đưa vấn đề ra để dân thảo luận, và khi nào đưa, đưa vấn đề gì?… Với cách quy định này, dân không ở vị thế chủ động là người thực thi quyền lực nhà nước một cách trực tiếp hay gián tiếp. Vì vậy, cần khẳng định công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước bằng hình thức trực tiếp, gián tiếp nào, ví dụ: thực hiện quyền bầu cử, ứng cử; khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, giám sát, phản biện, và đặc biệt là tham gia biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu dân ý. Hoặc thực hiện quyền tham gia quản lý nhà nước một cách gián tiếp, thông qua các cơ quan đại diện…

Quy định thanh niên được gia đình, Nhà nước và xã hội tạo điều kiện học tập, lao động và giải trí... tại Điều 66 không thực sự là quy phạm pháp lý về quyền và nghĩa vụ. Đúng hơn là một khẩu hiệu, cương lĩnh. Vì vậy, cân nhắc điều chỉnh lại thành quy phạm pháp luật.

Quy định “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, có quyền được thông tin; có quyền hội họp, lập hội, biểu tình” (Điều 69). Đây là chế định rất quan trọng, thiết lập quyền tự do dân chủ về chính trị của công dân. Tuy vậy, Hiến pháp 1992 chỉ gộp vào vẻn vẹn một điều trong khi không làm rõ nội hàm của mỗi quyền, các thủ tục thực hiện quyền khi chưa có các văn bản luật và dưới luật quy định, nên các quyền này khó đi vào cuộc sống. Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy, các quyền này được quy định thành từng điều riêng khá chi tiết trong hiến pháp.

Quy định “Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể” (Điều 71) chưa làm rõ nội dung bảo đảm quyền sống như trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966.

Về vấn đề người Việt Nam định cư ở nước ngoài (Điều 75). Chúng tôi cho rằng, nên nghiên cứu quy định cụ thể hơn về việc Nhà nước không chỉ bảo hộ quyền lợi chính đáng của người Việt Nam ở nước ngoài10 mà bảo đảm quyền lợi cho họ cả khi trở về Việt Nam.

Sử dụng thuật ngữ liên quan tới quyền và nghĩa vụ: Trước hết, cần có nhận thức mới về sử dụng thuật ngữ (công dân hay mọi người) trong một số điều quy định quyền và nghĩa vụ. Cần phân biệt rõ ràng chỉ những quyền nào thì một cá nhân có tư cách công dân mới được hưởng, và chỉ những nghĩa vụ nào mà một người là công dân mới phải thực hiện. Còn lại các quyền và nghĩa vụ nào là chung cho tất cả mọi người, bất kể người đó là công dân hay không có tư cách công dân. Đây chính là chỗ phân biệt chủ thể của quyền con người và chủ thể của quyền công dân. Theo đó, những quyền sau đây, chỉ ai là công dân mới được hưởng, ví dụ: quyền bầu cử, ứng cử, tham gia trưng cầu dân ý, tham gia thảo luận các vấn đề chung của Nhà nước, địa phương… còn lại các quyền như quyền sống, giáo dục, học tập, lao động, chăm sóc y tế, bảo hiểm, tự do đi lại, cư trú, tự do kinh doanh, tự do ngôn luận, quyền được kết hôn, được tòa án bảo vệ, bình đẳng trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ bình đẳng… là thuộc về tất cả mọi người.

Tương tự, có những nghĩa vụ mà chỉ ai có tư cách công dân mới phải thực hiện, còn lại là nghĩa vụ chung của mọi người, ví dụ: nghĩa vụ đi lính, trong khi đó nghĩa vụ đóng thuế, không chỉ là công dân mà là tất cả mọi người, khi hội tụ đủ các điều kiện về thu nhập theo quy định của pháp luật Việt Nam, đều có nghĩa vụ đóng thuế11.

2.3 Những khuyến nghị về bổ sung những điểm mới

2.3.1.Bổ sung về quyền

Cần quy định thành điều riêng về mọi người có quyền được sống trong môi trường trong lành. Hiến pháp hiện hành chưa có điều nào ghi nhận trực tiếp quyền được sống mặc dù, “Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm” (Điều 71). Quy định này có thể hiểu đã bảo đảm quyền được sống của công dân, tuy nhiên, nghiên cứu kỹ, thì nó chưa toát lên khía cạnh bảo đảm hiến pháp đối với quyền sống của cá nhân và nội hàm của quy định chưa xác định được thời điểm phát sinh quyền sống của cá nhân12. Đồng thời, nếu so sánh với Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966, rõ ràng Điều 71 Hiến pháp 1992 chưa bao quát hết tiêu chí được quy định như trong Điều 6 của Công ước.

Quyền được sống hiểu theo nghĩa đơn giản là được tồn tại. Tuy nhiên, do sự phát triển của công nghệ, khoa học, chất lượng cuộc sống của con người ngày càng được cải thiện, nhưng cũng chính sự phát triển đó đã và đang tiềm ẩn những mối đe dọa nghiêm trọng đến quyền sống của cá nhân, nên cần bổ sung và phát triển nội hàm khái niệm quyền được sống. Theo đó, sống không chỉ là tồn tại, sống sinh vật mà nhiều nước đã giải thích khái niệm quyền được sống với nội hàm rộng, trong đó bao hàm cả được sống trong môi trường trong lành, không bị ô nhiễm13.

Hiện nay ở châu Phi, châu Âu và châu Mỹ, các công ước nhân quyền khu vực đều cung cấp các bảo đảm cụ thể để bảo vệ quyền sức khỏe môi trường; công nhận tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng liên quan tới các quyết định về môi trường. Có khoảng 60 nước trên thế giới đã công nhận trong hiến pháp về quyền sức khỏe môi trường. Ví dụ: Hiến pháp Nam Phi quy định, mọi người có quyền: có môi trường không gây hại tới sức khỏe và sự thịnh vượng của con người; quyền có môi trường được bảo vệ vì lợi ích của các thế hệ hiện nay và mai sau14.

Quy định riêng quyền giám sát và phản biện xã hội đối với cơ quan nhà nước. Quyền này không đồng nhất với quyền khiếu nại, tố cáo đã được ghi nhận tại Điều 74.

 Nghiên cứu quy định một điều theo hướng cụ thể hơn, làm rõ quyền được tham gia quyết định Hiến pháp và các công việc trọng đại của đất nước bằng hình thức trưng cầu dân ý.

Bổ sung một số quy định liên quan bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự, như về nguyên tắc không ai bị kết án hai lần vì cùng một tội danh15.

Nghiên cứu quy định bảo vệ các quyền và tự do cơ bản của con người trong tình trạng khẩn cấp, thảm họa thiên nhiên, chiến tranh… Cùng với đó là liệt kê một loạt các quyền không thể bị xâm phạm, bị hạn chế, ví dụ: quyền sống, tôn trọng nhân phẩm, không bị tra tấn, nhục hình16

2.3.2.Bổ sung, sửa đổi các quy định nghĩa vụ

Trước hết, cần có nhận thức mới về quy định các nghĩa vụ của công dân. Nên bỏ các quy định về nghĩa vụ có tính chất chung chung, không dẫn tới những hệ quả pháp lý.

Nghiên cứu bỏ nguyên tắc chung ở Điều 51 về quyền gắn với nghĩa vụ bằng quy định: Công dân khi thực hiện các quyền và tự do của mình không được xâm phạm quyền và tự do của người khác, trật tự công cộng, đạo đức xã hội, xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội…

Đồng thời nên chỉ rõ những quyền có thể kèm theo các giới hạn như trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị; Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Ví dụ các quyền và tự do sau đây, trong khi thực hiện có thể bị áp dụng những giới hạn, như: tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do lập hội, hội họp, biểu tình, đình công, gia nhập và thành lập công đoàn; tự do đi lại, tôn giáo, tín ngưỡng17.

Nghiên cứu điều chỉnh nội dung Điều 79: “Công dân có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp, pháp luật, tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, giữ gìn bí mật quốc gia, chấp hành quy tắc sinh hoạt công cộng”. Điều luật không có gì sai, tuy nhiên, như trên đã phân tích, nó khá chung chung, trong khi một số nghĩa vụ nên được nêu cụ thể và chi tiết hơn. Ví dụ: nghĩa vụ tham gia bảo vệ an ninh quốc gia, nghĩa vụ giữ gìn bí mật quốc gia…

Về nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp, pháp luật: các nghĩa vụ cụ thể của mọi người, của công dân đã được ghi nhận cụ thể trong Hiến pháp và pháp luật nên không cần thiết phải có thêm quy định này. Hơn nữa, khi đề cập đến bảo vệ, tôn trọng Hiến pháp, trung thành với Hiến pháp, thường là áp chỉ đến việc ngăn ngừa hành vi lạm quyền, vi phạm Hiến pháp từ những người có chức quyền trong bộ máy nhà nước, cơ quan nhà nước nhiều hơn là đối với công dân18.

Nghiên cứu bổ sung quy định mới mọi người có nghĩa vụ bảo vệ thiên nhiên, di sản văn hóa, danh lam thắng cảnh, tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống xung quanh19. Đây là một trong những vấn đề lớn, bức xúc, cần được xác định đó là trách nhiệm, nghĩa vụ của tất cả mọi người.

PGS,TS.Tường Duy Kiên - Viện Nghiên cứu quyền con người, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh
Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp điện tử

_________________________________________

(*) Bài trình bày tại Hội thảo khoa học về “Xây dựng tiêu chí, phương pháp tổng kết việc thi hành Hiến pháp năm 1992” do Viện Nghiên cứu Lập pháp thuộc UBTVQH và Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam tổ chức tại Đà Nẵng, ngày 3 – 4/8/2010 với tiêu đề: “Những luận cứ khoa học xác định về phạm vi, nội dung cần sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân” (BBT).

(1)  Về luận điểm này, ngay trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3/9/1945 Hồ Chủ tịch đã nói: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp. Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ…” (Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 16).

(2) 10 tu chính án đầu tiên cho bản Hiến pháp của Hoa Kỳ, do James Madison (Tổng thống thứ tư của Hoa Kỳ) đưa ra trong một loạt tu chính Hiến pháp. Các tu chính này quy định các quyền tự do của cá nhân, hạn chế quyền lực của chính quyền liên bang. Trong các quyền được liệt kê gồm: tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tôn giáo; quyền được mang vũ khí của người dân; quyền tự do hội họp; quyền tự do kiến nghị; quyền tự do thân thể; chống hình phạt tàn bạo và vô lý; quyền suy đoán vô tội. Đạo luật cũng hạn chế quyền của Quốc hội bằng cách cấm Quốc hội ban hành luật về thành lập tôn giáo, hoặc ngăn cản tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do ngôn luận, báo chí và hội họp và kiến nghị; cấm chính quyền liên bang tước đoạt quyền sống, quyền tự do hay tài sản của bất cứ người nào mà không thông qua quá trình tố tụng do pháp luật quy định.

(3) Có một số nước không có chương riêng về quyền con người trong Hiến pháp, nhưng có đạo luật riêng về quyền con người, có giá trị ngang hàng với Hiến pháp. Ví dụ: Pháp có Tuyên ngôn Nhân quyền và dân quyền năm 1789; Canada có Hiến chương về quyền con người; Anh có Đạo luật về quyền con người…

(4) Hiện nay, các nước thành viên Liên hiệp quốc đều phải tuân theo thủ tục Báo cáo kiểm điểm định kỳ bốn năm/lần (UPR) về tình hình thực hiện nhân quyền của quốc gia, gửi tới Hội đồng Nhân quyền. Việt Nam đã hoàn thành thủ tục báo cáo kiểm điểm định kỳ về thực hiện nhân quyền và bảo vệ trước Hội đồng Nhân quyền vào năm 2009.

(5) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr. 134.

(6) Phùng Văn Tửu – Ngô Văn Thâu, Hỏi đáp về Hiến pháp năm 1992, Nxb. Pháp lý, H, 1992, tr. 43.

(7) Một số nước đặt tên Chương là Quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công dân. Hiến pháp Liên bang Nga năm 1993, đặt tên chương này là: Các quyền và tự do cơ bản của con người và công dân.

(8) Phùng Văn Tửu – Ngô Văn Thâu, Hỏi đáp về Hiến pháp năm 1992, Nxb. Pháp lý, H, 1992, tr. 46.

(9) Điều 37 Hiến pháp Liên bang Nga quy định: (1) Lao động là tự do. Mỗi người đều có quyền tự do sử dụng khả năng lao động của mình, tự do lựa chọn hình thức hoạt động và nghề nghiệp. (2) Cấm lao động cưỡng bức. Hay Điều 43 quy định mỗi người có đều có quyền được học tập mà không kèm nghĩa vụ.

(10) Không phải chỉ là những người định cư, vì còn có học sinh, sinh viên, người lao động, người du lịch, thăm thân nhân, đi công tác ở nước ngoài…

(11) Về kinh nghiệm này, Điều 57 Hiến pháp Liên bang Nga quy định: Mọi người có nghĩa vụ nộp thuế và phí đã được pháp luật quy định. Các đạo luật quy định các loại thuế mới hoặc làm xấu đi tình trạng của người nộp thuế thì không có hiệu lực hồi tố.

(12) Kinh nghiệm cho thấy, nhiều nước quy định ngay trong Hiến pháp quyền được sống của mọi cá nhân. Ví dụ: Điều 20 Hiến pháp năm 1993 của Liên bang Nga quy định: (1) Mọi người đều có quyền được sống. Và Khoản 2, Điều 17 của Hiến pháp còn xác định thời điểm phát sinh các quyền và tự do cơ bản của con người là từ lúc sinh ra.

(13) Kinh nghiệm nhiều nước trên thế giới cho thấy, khi chưa có quy định về quyền sống trong môi trường trong lành, họ đã giải thích lại các quyền hiện hành trong Hiến pháp. Ví dụ: Tòa án ở Ấn Độ đã có một tiến bộ đáng kể trong việc giải thích lại các quyền hiện có trong Hiến pháp khi mở rộng nội hàm khái niệm quyền sống, bao hàm cả các quy tắc liên quan đến bảo vệ môi trường. Theo đó, quyền sống của con người không chỉ là sự tồn tại, mà bao hàm cả quyền được sống trong môi trường sức khỏe, không bị ô nhiễm và một môi trường có sự cân bằng về hệ sinh thái, và được nhà nước bảo vệ.

 (14) Hiến pháp Cộng hòa Nam Phi, 1996, Điều 24.

(15) Nguyên tắc này được quy định trong Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị năm 1966, nhưng đến nay chưa được làm rõ trong pháp luật Việt Nam.

(16) Quy định này là bảo đảm phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người.

(17) Các quyền này, theo chuẩn mực nhân quyền quốc tế là quyền có giới hạn, không phải là quyền tuyệt đối.