Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp: Minh bạch trong quy trình nhưng chưa minh bạch về tiêu chuẩn
Người Việt Nam đang lo ngại sâu sắc về USD trong bối cảnh hệ thống tài chính của nước Mỹ tiếp tục ngập sâu trong rắc rối.

Có lẽ, không cần phải nói thêm về tầm quan trọng và mức độ ảnh hưởng đối với cộng đồng doanh nghiệp của Luật Đầu tư và Luật Doanh nghiệp – hai bộ luật tạo khuôn khổ cho mọi hoạt động đầu tư, kinh doanh ở nước ta. Có lẽ, cũng không cần phải lý giải tại sao cộng đồng doanh nghiệp lại kỳ vọng vào những cải cách đột phá lần này trong hai dự thảo Luật sau khi Hiến pháp năm 2013 đã chính thức ghi nhận quyền tự do kinh doanh của người dân và doanh nghiệp trong tất cả các lĩnh vực mà pháp luật không cấm và trong bối cảnh nền kinh tế nước ta đang rất cần động lực mới cho sự phát triển. Cơ quan soạn thảo, cơ quan thẩm tra, cùng với sự chỉ đạo của UBTVQH đã tiếp thu những ý kiến, kiến nghị của doanh nghiệp và đã cân nhắc các giải pháp khác nhau trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý để đưa ra được một dự thảo Luật với những đột phá trong thủ tục hành chính và trong việc minh bạch hóa môi trường kinh doanh ở những điểm quan trọng nhất.

Tuy nhiên, dự thảo Luật vẫn còn một số điểm chi tiết chưa hợp lý, tôi đề nghị xem xét và hoàn thiện.

Một là, về thủ tục đầu tư. Đột phá ấn tượng nhất của dự thảo Luật lần này là về thủ tục đầu tư. Thực chất là không còn thủ tục đầu tư với đa số các nhà đầu tư. Tôi đặc biệt hoan nghênh cải cách lần này của dự thảo Luật bởi nó đã chạm vào được tâm điểm của vấn đề: đầu tư và kinh doanh về bản chất là một. Sau khi đã làm thủ tục đăng ký kinh doanh, tương tự như thủ tục khai sinh thì các nhà đầu tư lúc này là chủ thể kinh doanh có quyền tiến hành mọi hoạt động đầu tư, kinh doanh mà không cần phải làm thêm bất cứ một thủ tục nào khác. Nói như vậy không có nghĩa là hoạt động đầu tư ở nước ta bị bỏ ngỏ, không được kiểm soát. Trong Kỳ họp trước, tôi đã đề nghị dù thông thoáng đến đâu thì những hoạt động đầu tư liên quan đến lợi ích cốt lõi của dân, của Nhà nước phải quản lý thật chặt chẽ. Lần này, dự thảo Luật đã thiết kế được một cơ chế bộ lọc là thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư với các dự án tiềm tàng, có ảnh hưởng đặc biệt lớn về môi trường, dân cư, an ninh, quy mô vốn lớn, sử dụng đất, áp dụng không phân biệt đối với nhà đầu tư trong và ngoài nước. Mặc dù vậy, băn khoăn của tôi cũng chính là ở chi tiết bộ lọc này, cụ thể về phạm vi lọc.

Trong số các dự án xếp vào bộ lọc này chưa thấy các dự án sử dụng nhiều tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên không tái tạo, trừ trong lĩnh vực dầu khí, tôi chưa thấy các dự án sử dụng nhiều năng lượng khan hiếm. Tại sao đối với các dự án sử dụng đất đai thì chúng ta quản lý chặt, còn các dự án sử dụng nguồn năng lượng, nguồn lực quan trọng sở hữu toàn dân không kém gì đất đai chúng ta lại bỏ qua, không kiểm soát? Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung nhóm các dự án này vào diện phải xin chấp thuận chủ trương đầu tư.

Về cách thức lọc, chúng ta thấy rõ trong dự thảo Luật, quy trình lọc dự án với quy định thẩm định, cơ quan thẩm định, nội dung thẩm định, nhưng chưa thấy lưới lọc, tức là chưa thấy các tiêu chí thẩm định ở đâu. Đây chính là điểm chắc chắn nhà đầu tư sẽ băn khoăn. Cơ quan thẩm định dựa vào đâu để kết luận đồng ý hay không đồng ý với việc nhà đầu tư, đầu tư của người dân vào doanh nghiệp? Nếu người dân và doanh nghiệp không đồng tình với kết luận của cơ quan thẩm định thì dựa vào đâu để khiếu nại? Dự thảo Luật đã rất minh bạch trong quy trình, nhưng lại chưa minh bạch về tiêu chí. Điều này có thể vô hiệu hóa sự minh bạch về quy trình và các quy định khác. Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung các quy định nêu rõ tiêu chí thẩm định các dự án phải xin chấp thuận đầu tư.

Hai là, về nhà đầu tư nước ngoài. Với tính chất khá đặc biệt của nguồn vốn, sự ràng buộc khá lỏng lẻo giữa chủ đầu tư vốn với nơi đầu tư và nguy cơ chuyển dịch rất nhanh chóng dòng vốn ra khỏi lãnh thổ đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh thế giới hiện nay, thì các dự án đầu tư nước ngoài luôn được đặt dưới sự kiểm soát nhất định ở hầu hết các nước. Vì vậy, chúng ta vẫn phải tiếp tục duy trì thủ tục cấp giấy đầu tư để quản lý các dự án đầu tư nước ngoài ở mức độ nhất định, phải nhận diện được họ, biết họ từ đâu đến, đầu tư vào lĩnh vực gì, lớn đến đâu, hoạt động đến bao giờ là bình thường và cần thiết. Tôi tin rằng các nhà đầu tư nước ngoài chân chính không phàn nàn gì về thủ tục này. Vấn đề là theo dự thảo Luật này thì thật khó xác định chính xác đâu là nhà đầu tư nước ngoài, vì thế không biết ai là ai và ai phải theo quy chế nào? Cụ thể, dự thảo Luật đã đưa 32 điểm nhà đầu tư trong nước, nhà đầu tư nước ngoài và tổ chức có vốn đầu tư nước ngoài. Với 2 khái niệm đầu tiên thì hiểu được, còn khái niệm thứ ba là khó hiểu. Tại sao lại có một khái niệm chông chênh như vậy? Chúng ta có hai cơ chế áp dụng đối với nhà đầu tư trong nước và áp dụng cho nhà đầu tư nước ngoài. Vậy tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài xếp vào đâu, đấy là chưa kể đến một loạt những rắc rối có thể phát sinh từ việc phân biệt các khái niệm này, mà bài học thì chúng ta đã thấm thía từ nhiều năm nay với khái niệm nhà đầu tư nước ngoài quy định mập mờ trong Luật cũ. Tôi đề nghị QH cho khôi phục các khái niệm về nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài đã thể hiện rất tốt trong dự thảo Luật hồi tháng 7 vừa qua. Theo đó, ngoài các trường hợp thuần trong nước hoặc nước ngoài thì trường hợp doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thành lập ở Việt Nam cứ có 51% vốn của các nhà đầu tư nước ngoài thì coi là nhà đầu tư nước ngoài.

Liên quan tới nhà đầu tư nước ngoài, hiện nay chúng ta đang mở cửa có chừng mực, có lộ trình với quyền kinh doanh của họ. Không phải lĩnh vực nào, chúng ta cũng cho phép nhà đầu tư nước nước ngoài vào và nếu vào thì không phải lúc nào họ cũng được tự do đầu tư dưới mọi hình thức. Các điều kiện riêng đối với nhà đầu tư nước ngoài này đã được nêu trong các cam kết thương mại quốc tế của Việt Nam và phải được cụ thể hóa trong pháp luật trong nước. Chúng ta có quyền làm như vậy và hầu hết các nước đều làm như vậy. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phải làm điều này một cách minh bạch ngay trong dự thảo Luật. Vì vậy, tôi đề nghị QH quyết định một danh mục ngành nghề kinh doanh mở cửa có điều kiện với nhà đầu tư nước ngoài thật minh bạch, rõ ràng, tương tự như danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện đối với các nhà đầu tư trong nước.

Ba là, về danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Tại Kỳ họp trước, tôi có rất nhiều băn khoăn về danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện trong dự thảo Luật Doanh nghiệp (sửa đổi). Bởi đây là điều có ảnh hưởng trực tiếp, tức thời và đáng kể đến quyền tự do lựa chọn ngành nghề kinh doanh của nhà đầu tư. Lần này chúng ta thấy hầu hết các vấn đề này ở danh mục đã được xử lý trong dự thảo Luật Đầu tư (sửa đổi) gọn gàng và hợp lý hơn. Thay vì đặt tại nghị định hướng dẫn thì danh mục này đã được đưa vào luật. Tính minh bạch, tính ổn định và hiệu lực áp dụng của danh mục này, vì vậy cũng được nâng lên. Khả năng danh mục bị vô hiệu hóa bởi những ngoại lệ từ các văn bản pháp luật chuyên ngành cũng được xử lý với quy định rõ ràng trong dự thảo Luật theo thứ tự ưu tiên áp dụng pháp luật. Đây là nỗ lực lớn của cơ quan soạn thảo và tất cả các bộ, ngành có liên quan vì để thống nhất được một danh mục như thế này là điều không đơn giản. Tuy nhiên, tôi đề nghị cần làm triệt để hơn. Hiệu lực của danh mục thì tốt rồi nhưng nội dung của danh mục tôi thấy còn bừa bộn và dang dở. Rà soát qua danh mục, chúng ta có thể thấy danh mục có một loạt hoạt động kinh doanh đơn lẻ, không phải loại ngành nghề, ví dụ nhượng quyền thương mại, tạm nhập tái xuất; một số hoạt động thậm chí không phải là hoạt động kinh doanh như trọng tài thương mại cũng được đưa vào và rất nhiều nghề được nêu trùng lặp, chồng lấn nhau. Ví dụ, khảo nghiệm giống thủy sản và khảo nghiệm giống thủy sản mới, kinh doanh vận tải đường sắt và kinh doanh vận tải đường sắt đô thị… Nếu không làm rõ phạm vi các ngành nghề trong danh mục thì sẽ không thể biết được một hoạt động kinh doanh nào đó có thuộc diện có điều kiện hay không, nếu như vậy thì sự minh bạch hóa qua danh mục này sẽ bị vô hiệu hóa từng phần. Tôi đề nghị cần tập trung rà soát kỹ và điều chỉnh ngay các bất cập của danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện.

Vũ Tiến Lộc – ĐBQH tỉnh Thái Bình
Nguồn: Báo Người Đại biểu nhân dân