Nền tảng pháp lý cho tòa án điện tử
Người Việt Nam đang lo ngại sâu sắc về USD trong bối cảnh hệ thống tài chính của nước Mỹ tiếp tục ngập sâu trong rắc rối.

Ích lợi từ nhiều phía

Áp dụng phương thức giao dịch trực tuyến được nhiều nước kinh tế trên thế giới lựa chọn vào cải cách hoạt động tư pháp và cải thiện môi trường kinh doanh. Cả 6 quốc gia dẫn đầu về môi trường kinh doanh của ASEAN bao gồm Singapore, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Philippines, Brunei đều áp dụng phương thức nộp hồ sơ khởi kiện trực tuyến. Hiện nay, ở nước ta, Tòa án Nhân dân Tối cao cùng với hơn 10 Tòa án cấp tỉnh đã có cổng thông tin điện tử trực tuyến, một số cổng đã có chức năng nhận hồ sơ trực tuyến như cổng thông tin của Tòa án Nhân dân TP Hồ Chí Minh. Đây là điều kiện thuận lợi để có thể triển khai các mô hình Tòa án điện tử bao gồm việc nhận hồ sơ các vụ án và vụ việc dân sự, kinh doanh – thương mại, thu phí án phí, lệ phí và công khai các hoạt động của Tòa án.

Theo bà Đặng Thị Hồng Tuyền, Trung tâm Luật So sánh, Đại học Luật Hà Nội, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động của Tòa án mang lại rất nhiều lợi ích, như nâng cao khả năng tiếp cận công lý, giảm thủ tục và chi phí không cần thiết cho các đương sự, đặc biệt là những đương sự ở các khu vực xa trung tâm hay khu vực nông thôn.

Thẩm phán Quách Hữu Thái, Phó chánh Tòa Dân sự, Tòa án Nhân dân TP Hồ Chí Minh cho biết, sau nhiều năm triển khai ứng dụng công nghệ thông tin, người dân thay vì phải tới tận nơi để đưa đơn khởi kiện, chỉ cần qua máy tính các văn bản đã được chuyển tới Tòa án. Đối với những khu vực người dân chưa có kết nối mạng thì có thể lên UBND xã hay nhà văn hóa xã để nộp hồ sơ thay vì mất cả ngày đường tới Tòa. Ứng dụng công nghệ thông tin cũng giúp cho người dân biết được tiến trình của vụ việc tới đâu.

Nhiều chuyên gia cho rằng, mô hình này cũng hỗ trợ thẩm phán trong hoạt động chuyên môn ở mọi lĩnh vực, giúp bộ phận quản lý hành chính thực hiện nhiệm vụ dễ dàng hơn. Bởi thực tế, nộp đơn bằng giấy có rất nhiều hạn chế như lưu trữ văn bản chiếm nhiều diện tích, việc tìm kiếm văn bản gặp khó khăn và gần như phụ thuộc hoàn toàn vào các cán bộ văn thư lưu trữ. Việc di chuyển các tài liệu từ nơi này qua nơi khác cũng dễ dẫn đến mất mát hay thất lạc tài liệu. Ngoài ra, nếu hồ sơ không được lưu giữ cẩn thận cũng có thể xảy ra khả năng bị hư hỏng. Với việc áp dụng hệ thống nộp đơn qua mạng, tất cả các tài liệu sẽ được nộp bằng bản mềm và được nhập vào hệ thống máy chủ của Tòa án mà không cần phải in ra. Những tài liệu này được quản lý trên máy tính và được đánh mã số để phục vụ cho việc tìm kiếm.

Hệ thống quản lý án điện tử cũng ghi lại các vụ án, danh sách những vụ án sẽ được xét xử cũng như kết quả của từng vụ án. Đồng thời giúp Tòa án thực hiện các quy trình, thủ tục mang tính chất lặp đi lặp lại một cách chính xác hơn, nhanh hơn và chi phí thấp hơn so với khi làm thủ công. Nếu như trước đây, việc đăng ký một vụ án phải mất vài ngày với sự tham gia của nhiều cán bộ Tòa án thì khi hệ thống này được áp dụng, việc đăng ký như vậy chỉ mất vài phút và do một cán bộ đảm nhiệm.

Cân nhắc các yếu tố

Dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự (sửa đổi) đã bổ sung nhiều quy định, mở lối cho việc ứng dụng công nghệ thông tin cũng như từng bước thực hiện mô hình Tòa án điện tử. Theo Điều 186 dự thảo, ngoài những phương thức nộp đơn khởi kiện cũ như nộp trực tiếp tại Tòa hay gửi qua đường bưu điện, người khởi kiện có thể gửi trực tuyến trong trường hợp Tòa án áp dụng hình thức nhận đơn trực tuyến và ngày khởi kiện là ngày gửi đơn. Tuy nhiên, theo luật sư Châu Việt Bắc, Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam VIAC, quy định ngày khởi kiện là ngày gửi đơn chưa phù hợp với thông lệ quốc tế vì ngày khởi kiện phải là ngày mà thông tin được gửi tới địa chỉ, hộp thư điện tử email của Tòa án. Bên cạnh đó, dự thảo cũng chưa tiên liệu được trước về trường hợp đơn khởi kiện trực tuyến bằng điện tử bị trả lại, nếu đơn đó không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.

Chứng cứ gửi trực tuyến có được công nhận hay không cũng là băn khoăn của không ít chuyên gia. Bởi theo Luật Giao dịch điện tử 2005, một thông điệp dữ liệu chỉ được thừa nhận có giá trị pháp lý khi nó được khởi tạo, trao đổi hoặc lưu giữ bằng phương tiện điện tử. Trong khi đặc thù của vụ án dân sự là các bên khởi tạo chứng cứ bằng nhiều hình thức như email, scan… Đáng nói là scan không đáp ứng được yêu cầu về thông điệp dữ liệu, bởi nó chỉ đơn thuần là chuyển từ văn bản giấy sang văn bản điện tử, không có giá trị pháp lý.

Luật sư Nguyễn Huy Quang, Văn phòng luật sư NH Quang và cộng sự khuyến nghị, dự thảo cũng cần quy định cụ thể đối với trường hợp công khai bản án trên mạng, vì nó liên quan tới bí mật nhân thân hay bí mật trong kinh doanh. Nên chăng xây dựng tiêu chí công khai, đâu là bản án cần công khai rõ ràng cho người dân được biết, những bản án nào được nâng lên thành án lệ và những bản án nào sẽ được lưu giữ, chỉ sử dụng trong trường hợp một số đương sự liên quan tới vụ án mới được biết. Mặt khác, cần bổ sung quy định về tống đạt, thông báo bằng phương tiện điện tử cho phù hợp với sự phát triển. Song, vì đây là phương thức tống đạt mới, nên cần quy định rõ cách thức thực hiện, nếu không sẽ chẳng khác nào đánh đố thẩm phán, các tòa án cũng không dám triển khai vì sợ án bị hủy.

 Mặc dù có thể nhìn nhận được những lợi ích của việc ứng dụng mô hình Tòa án điện tử nhưng để ứng dụng được vào hệ thống Tòa án của Việt Nam, cần phải chuẩn bị thêm nhiều yếu tố. Những yếu tố cần thiết này không chỉ dừng lại ở việc trang bị cho hệ thống Tòa án những máy móc thiết bị cần thiết, nâng cao trình độ công nghệ thông tin của cán bộ Tòa án, mà quan trọng hơn là phải mở rộng phổ cập tin học đến người dân để họ có thể tự tin lựa chọn và dễ dàng tham gia vào các phiên tòa điện tử. Đặc biệt, phải tạo điều kiện cần thiết về cơ sở pháp lý để ứng dụng mô hình tiên tiến này.

Dương Cầm
Nguồn: Báo Điện tử Đại biểu nhân dân