Quy định hộ gia đình là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự là cần thiết
Người Việt Nam đang lo ngại sâu sắc về USD trong bối cảnh hệ thống tài chính của nước Mỹ tiếp tục ngập sâu trong rắc rối.

Những bất cập của quy định hiện hành
 
Điều 106 Bộ luật Dân sự hiện hành quy định: hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung, cùng đóng góp công sức để hoạt động kinh tế chung trong sản xuất, kinh doanh khác do pháp luật quy định là chủ thể khi tham gia quan hệ dân sự thuộc các lĩnh vực này.

Như vậy, căn cứ vào quy định này, thành viên hộ gia đình là những người thỏa mãn các điều kiện sau: có tài sản chung, cùng đóng góp công sức để hoạt động kinh tế chung trong sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp hoặc một số lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do pháp luật quy định. Tuy nhiên, theo đánh giá của bà Doãn Thị Vân Anh – Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, nếu chỉ căn cứ quy định này để xác định thành viên hộ gia đình là chưa đầy đủ, mà các cá nhân là thành viên hộ gia đình còn phải có quan hệ hôn nhân, nuôi dưỡng hoặc huyết thống. 
 
Cũng theo bà Vân Anh, Bộ luật Dân sự hiện hành không quy định cụ thể tiêu chí, căn cứ xác định thành viên hộ gia đình trong quan hệ pháp luật dân sự. Chính sự bất cập này dẫn tới nhiều cách hiểu khác nhau, ngay cả các cơ quan thực thi pháp luật và các cán bộ tư pháp như thẩm phán, luật sư, công chứng viên, công chức tư pháp, hộ tịch… cũng gặp nhiều khó khăn khi xác định thành viên hộ gia đình. Việc xác định thành viên hộ gia đình dựa trên hộ khẩu hay quan hệ hôn nhân, huyết thống hay dựa trên các căn cứ thường không thống nhất, gây khó khăn khi thực hiện giải quyết tranh chấp trong các giao dịch kinh tế. 
 
Về tài sản của hộ gia đình, Bộ luật Dân sự cũng chưa quy định cụ thể về phân tách giữa tài sản của các thành viên hộ gia đình (tài sản cá nhân của một thành viên, tài sản chung của vợ chồng, tài sản chung của cha mẹ và con…) với tài sản chung của hộ gia đình. Do đó, trong thực tiễn, khi xác lập, thực hiện các giao dịch thường bị đánh đồng tài sản của các thành viên hộ gia đình là tài sản hộ gia đình và ngược lại. Chính điều này đã tác động không nhỏ đến việc thực hiện các quyền sở hữu của hộ gia đình và thành viên hộ gia đình.
 
Sự cần thiết quy định hộ gia đình là chủ thể của quan hệ dân sự
 
Về hộ gia đình, dự thảo Bộ luật Dân sự (sửa đổi) lần này quy định tại 3 điều, Điều 119, điều 120, điều 121. Điều 119 dự thảo luật quy định hộ gia đình, tổ hợp tác, tổ chức khác không có tư cách pháp nhân tham gia quan hệ dân sự thông qua cá nhân là người đại diện hoặc là thành viên của mình theo quy định của Luật này và các luật khác có liên quan. Các thành viên có thể thỏa thuận cử người đại diện thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự vì lợi ích chung. Địa vị pháp lý của hộ gia đình sử dụng đất được xác định theo quy định của Luật Đất đai. 
 
Khẳng định hộ gia đình là một thực thể đang tồn tại trong xã hội và tham gia vào nhiều quan hệ pháp luật dân sự và cũng xuất phát từ các đặc thù kinh tế, văn hóa, gia đình và lịch sử nước ta, bà Doãn Thị Vân Anh cho rằng, việc quy định hộ gia đình là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự là cần thiết. Còn trong trường hợp, không đưa quy định địa vị pháp lý của hộ gia đình thì cần phải quy định rõ trong dự thảo Bộ luật Dân sự (sửa đổi) Chính phủ quy định chi tiết về địa vị pháp lý của hộ gia đình để tránh tình trạng mâu thuẫn, thiếu thống nhất trong các quy định của pháp luật dân sự về hộ gia đình liên quan đến pháp luật chuyên ngành khác. 
 
Trong khi đó, Phó vụ trưởng Vụ Pháp luật dân sự – kinh tế Nguyễn Hồng Hải cho rằng, hộ gia đình là một thực thể tồn tại thật ở Việt Nam. Nếu tiếp tục quy định hộ gia đình là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự thì phải có quy định rõ ràng hơn về mặt pháp lý so với luật hiện hành. Còn trong trường hợp, không coi hộ gia đình là một chủ thể của quan hệ dân sự mà chỉ là thực thể pháp lý tham gia quan hệ dân sự thì cũng phải có cơ chế riêng dành cho nó. 
 
Nhìn nhận ở góc độ là người từng có kinh nghiệm khi tham gia xây dựng Bộ luật Dân sự năm 1995 và 2005, theo nguyên Thứ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thế Liên, hộ gia đình và tổ hợp tác là chủ thể đặc thù.
 
Cho rằng, hộ gia đình xuất hiện trong cuộc sống và tồn tại mấy chục năm nay, có đến 22 lần nhắc đến hộ gia đình trong các quan hệ khác, nhất là Luật Đất đai. Bộ luật Dân sự ngoài việc bảo đảm bình đẳng ra, thì nó có vị thế rất lớn là bảo vệ người yếu thế. Về bảo vệ người yếu thế, đứa trẻ mới sinh, khi phân đất, đứa trẻ ấy có tên trong danh sách, vì phân đất là phân theo hộ khẩu, những thành viên trong gia đình. Bây giờ để “ông” chủ hộ muốn làm gì thì làm thì có được không? Ngày xưa, trong phân đất chỉ nói tên ông chủ hộ mà không có tên vợ thì rất bất lợi khi xảy ra ly hôn. Bây giờ, Luật Đất đai quy định rõ phải ghi cả vợ và chồng. Như vậy, pháp luật ngoài bảo đảm hoạt động bình thường của cơ quan nhà nước thì phải bảo vệ lợi ích cho người yếu thế và cơ chế đặc thù. 
 
Bất cập thứ hai chính là người đại diện: giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của hộ là do chủ hộ, là người đại diện nhưng giao dịch đó thêm yếu tố là vì lợi ích của cả hộ. Điều quan trọng là làm thế nào để xác định được người đại diện. Cần phải thống nhất: 1 là đại diện, 2 là chủ hộ. Xác định người đại diện phải đi theo 2 hướng: nếu đại diện nhân danh chủ hộ thì kiểm tra mục đích giao dịch đó vì lợi ích của cả hộ. Còn trường hợp thứ 2, họ nhân danh đại diện nhưng lại phục vụ lợi ích chủ hộ thì ta yêu cầu là phải được sự ủy quyền của cả gia đình, để chặn việc “ông ấy” tùy tiện sử dụng đất của gia đình vì lợi ích riêng của mình. Pháp nhân là đối tượng bị kiện trước tòa nhưng khi đó, luật sư là đại diện chứ không phải cả pháp nhân. Hộ gia đình cũng thế, hộ gia đình này kiện gia đình kia nhưng người đại diện cũng là cá nhân. Nếu chủ hộ không làm được thì đại diện ủy quyền người khác tham gia. Theo nguyên thứ trưởng Liên, về vấn đề đại diện có thể giải quyết được.
 
Bất cập thứ ba là tài sản, Luật Hôn nhân và Gia đình chỉ rõ, tài sản gia đình là của chung. Cái gì chung là của cả hộ. Xóa đói giảm nghèo người ta hỗ trợ hộ gia đình, chứ không hỗ trợ cho cá nhân; vay ưu đãi cũng là cho hộ gia đình người nghèo, sử dụng đất cũng thế. Thế thì phải có người đại diện để làm việc đó. Chừng nào còn sở hữu toàn dân về đất đai thì hộ gia đình không bao giờ bỏ được, nguyên thứ trưởng Hoàng Thế Liên nhấn mạnh.   

Hà An
Nguồn: Báo Người Đại biểu nhân dân