Sáng kiến minh bạch công nghiệp khai khoáng (EITI): Thêm công cụ quản trị
Người Việt Nam đang lo ngại sâu sắc về USD trong bối cảnh hệ thống tài chính của nước Mỹ tiếp tục ngập sâu trong rắc rối.

Quy mô tăng, thu ngân sách giảm

Thực tiễn hoạt động khai khoáng thời gian qua đã chỉ ra rằng, đây là một trong những ngành có rủi ro thất thu ngân sách cao. Nếu trong năm 2011, thuế tài nguyên chiếm 5,4% tổng thu ngân sách, thì đến năm 2014, mức đóng góp này giảm xuống còn 4,4%. Nguyên nhân chủ yếu do khai thác, xuất khẩu trái phép và quản lý thuế không hiệu quả. Đặc biệt, các chuyên gia nhận định, tình trạng quy mô ngành khoáng sản tăng nhưng thu ngân sách giảm như hiện nay là vì chưa có cơ chế giám sát hiệu quả sản lượng khai thác thực tế của doanh nghiệp.

Thống kê mới nhất của Bộ Tài nguyên và Môi trường cho thấy, trong 957 giấy phép khoáng sản do địa phương cấp, có đến 50% giấy phép được cấp không đúng với quy định pháp luật. Chưa kể, việc nhiều doanh nghiệp thống kê sản lượng không đúng thực tế, khai báo giá bán thấp hơn giá thực tế còn phổ biến ở nhiều địa phương.

Chính vì vậy, đại diện một số doanh nghiệp nước ngoài cho biết, những năm qua thuế, phí đối với khoáng sản liên tục tăng, nhưng chỉ những doanh nghiệp kinh doanh áp dụng công nghệ khai khoáng hiện đại bị ảnh hưởng mạnh, trong khi những doanh nghiệp khai thác lậu, không chính thức lại không bị ảnh hưởng gì. Chẳng những thế, theo khảo sát của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các doanh nghiệp này phải chịu chi phí không chính thức lên đến 73%, bị nhiều đoàn thanh tra, kiểm tra đến thăm. Điều này dẫn đến tình trạng không công bằng giữa các doanh nghiệp.

Minh bạch công nghiệp khai khoáng

 Điều phối viên Liên minh Khoáng sản Trần Thanh Thủy:  “Cách tiếp cận EITI ở nước ta dường như đang đi ngược so với quốc tế. Đối với quốc tế, việc thực thi EITI để nhằm hoàn thiện hệ thống quản lý, chính sách và thống kê trong công nghiệp khai khoáng. Các quốc gia sẽ công bố chính thức việc thực thi EITI và cùng các bên liên quan hoàn thiện công tác quản lý để đáp ứng bộ tiêu chuẩn này. Tuy nhiên, chúng ta đang đặt ra vấn đề rằng chính sách của chúng ta chưa đủ hoàn thiện nên chưa thực thi EITI được. Vậy câu hỏi được đặt ra là khi mọi thứ hoàn thiện, công khai và minh bạch rồi thì thực thi EITI để làm gì?”.

Thế giới hiện nay có nhiều sáng kiến nhằm hạn chế thất thu ngân sách và quản lý hiệu quả hơn tài nguyên khoáng sản, trong đó sáng kiến minh bạch công nghiệp khai thác (EITI) được coi là một trong những sáng kiến hiệu quả nhất. Nigeria đã tránh thất thu được 1 tỷ USD/năm trong lĩnh vực khai khoáng nhờ thực hiện sáng kiến này. Tính đến thời điểm hiện tại, có 49 quốc gia đã thực thi EITI bao gồm nhiều quốc gia phát triển như Anh, Mỹ và Na Uy.

Việt Nam đã tiếp cận EITI từ năm 2006 và Bộ Công thương được giao là cơ quan chủ trì xem xét thực thi sáng kiến này. Tuy nhiên, sau gần 10 năm, Việt Nam vẫn chưa cam kết thực thi EITI dù nhu cầu cải cách lĩnh vực khoáng sản rất lớn. Có rất nhiều vấn đề cơ quan xem xét đặt ra như EITI có làm tiết lộ bí mật nhà nước hay không?

Rà soát Thông tư 29/2013/TT-BCA, danh mục thông tin bí mật nhà nước thuộc độ Mật trong lĩnh vực khoáng sản gồm các bản đồ khoáng sản, thông tin về trữ lượng khoáng sản chưa được công bố, hình ảnh vệ tinh về mỏ và vị trí các mỏ phóng xạ. Trong khi đó, EITI không yêu cầu công bố các thông tin này. Với mục tiêu minh bạch công nghiệp khai khoáng, EITI chỉ yêu cầu công bố các thông tin cơ bản trong chuỗi giá trị khai thác khoáng sản đang được thực hiện.

Cụ thể, Bộ Tiêu chuẩn EITI mới nhất được thông qua năm 2013 yêu cầu minh bạch thông tin đăng ký cấp phép, tiêu chí lựa chọn, quá trình lựa chọn doanh nghiệp thầu và chuyển nhượng giấy phép nếu có. Đồng thời, công khai các dữ liệu liên quan đến khối lượng khai thác, khối lượng xuất khẩu và giá trị tương ứng. Từ đó tổng hợp Báo cáo EITI quốc gia làm cơ sở dữ liệu giúp cơ quan thuế dễ dàng kiểm tra và giám sát nguồn thu ngân sách từ công nghiệp khai khoáng.

Là đơn vi đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp, Trưởng ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn cho hay, bản thân các doanh nghiệp rất muốn áp dụng EITI. Trong bối cảnh nước ta đang và sẽ tham gia rất nhiều các hiệp định trong khu vực và trên quốc tế thì chỉ có công khai, minh bạch mới hỗ trợ được quản trị trong công nghiệp khai khoáng. Điều này không chỉ bảo đảm quyền và lợi ích của doanh nghiệp mà còn duy trì nguồn thu ngân sách nhà nước bền vững.

Bạch Dương
Nguồn: Báo điện tử Đại biểu nhân dân