Xây dựng văn bản quy phạm pháp luật: Nâng cao chất lượng đánh giá tác động xã hội
Người Việt Nam đang lo ngại sâu sắc về USD trong bối cảnh hệ thống tài chính của nước Mỹ tiếp tục ngập sâu trong rắc rối.

Vòng đời văn bản thấp

Để ban hành văn bản quy phạm pháp luật, bên cạnh đánh giá tác động kinh tế, bình đẳng giới, thủ tục hành chính, một hoạt động không kém quan trọng là đánh giá tác động xã hội (SIA). Theo định nghĩa của Bộ Tư pháp trong Dự thảo Nghị định Quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật: Tác động về xã hội của chính sách là việc phân tích các vấn đề có thể xảy ra trong tương lai tới các đối tượng xã hội như mức sống, văn hóa và tập quán, quan hệ cộng đồng, môi trường sống, chế độ, chính sách đối với người lao động, an sinh xã hội, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giáo dục (Điểm b, Khoản 2, Điều 4).

Thực tiễn hoạt động SIA đối với mỗi chính sách là khác nhau và trong mỗi giai đoạn chính sách càng khác nhau. Đơn cử đối với chính sách giảm nghèo hiện nay, dù mục tiêu chính sách ban đầu rất tốt nhưng do chưa đánh giá hết tác động xã hội nên không đem tới tác động tích cực trong đời sống xã hội. Vin vào chính sách hỗ trợ giảm nghèo, người dân ỷ lại, trông chờ vào Nhà nước. Không huyện nào muốn ra khỏi danh sách huyện nghèo theo NQ 30a. Không xã nào muốn ra khỏi danh sách xã đặc biệt khó khăn thuộc Chương trình 135. Đến các hộ dân cũng không muốn thoát khỏi hộ nghèo.

Phó chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội Bùi Sỹ Lợi cho rằng, nguyên nhân chính dẫn tới thực trạng lợi bất cập hại như trên là do thiếu sự kết nối giữa báo cáo đánh giá tác động sơ bộ, soạn thảo và sau khi thi hành đối với văn bản quy phạm pháp luật, nhất là trong hoạt động SIA. Cụ thể, hoạt động SIA lúc này chỉ hướng tới sự can thiệp vào đời sống xã hội bằng việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật, chưa thực sự phát huy vai trò là công cụ phân tích, lựa chọn chính sách và giải pháp mà trong đó, ban hành văn bản quy phạm pháp luật phải là giải pháp cuối cùng. Vì thế, vòng đời của văn bản còn thấp.

Chưa kể, báo cáo đánh giá tác động văn bản quy phạm pháp luật hiện tập trung vào đánh giá tác động kinh tế, về chi phí, lợi ích, còn đánh giá tác động xã hội vẫn mang tính cảm nhận, định tính, không có số liệu chứng minh, thiếu độ tin cậy.

Chuẩn hóa quy trình đánh giá

Thực tiễn hoạt động SIA theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 đã đem lại những kết quả nhất định, giảm bớt đáng kể các rủi ro và lỗi chính sách trong các văn bản quy phạm pháp luật ban hành thời gian vừa qua. Song để nâng cao chất lượng đánh giá tác động xã hội, cần chuẩn hóa quy trình, phương pháp và tiêu chí.

 Hoạt động SIA sử dụng thông tin tham vấn của các nhóm liên quan thông qua các bước: Xác định chính sách cần phân tích; phân tích các bên liên quan; kiểm tra các kết quả phân tích tác động; thảo luận về biện pháp thay thế, giảm nhẹ tác động tiêu cực.

Theo đó có quy định hợp lý về thời điểm hoạt động SIA: Ở giai đoạn xây dựng chương trình hay khi soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật, ở khâu đề xuất, đánh giá, thông qua chính sách hay ở khâu soạn thảo văn bản. Thậm chí, như giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội, TS. Đoàn Thị Tố Uyên đã nói, ở cấp độ khác nhau, tác động xã hội cũng khác nhau, nên xem xét hoạt động SIA trong suốt quá trình xây dựng, thực hiện và đánh giá chính sách sau ban hành để có điều chỉnh kịp thời. Tuy vậy, để giảm bớt quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, có thể nghiên cứu, phân loại văn bản quy phạm pháp luật cần hoặc không cần hoạt động khảo sát, đánh giá thực trạng quan hệ xã hội ở địa phương. Từ đó hạn chế tình trạng hoạt động SIA chỉ mang tính hợp thức cho dự thảo văn bản quy phạm pháp luật.

Bên cạnh đó, để bảo đảm tính khách quan và chất lượng đánh giá tác động chính sách nói chung và tác động xã hội nói riêng, cần có một cơ quan đánh giá tác động chính sách độc lập. Khi đó, cơ quan trình dự án luật, pháp lệnh và cơ quan đề nghị xây dựng văn bản quy phạm pháp luật chỉ giữ chức năng giám sát, tránh tình trạng vừa đá bóng vừa thổi còi.

“Việc xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật có tác động điều chỉnh lớn trong đời sống xã hội, thời gian dài, nên hoạt động SIA phải thật khoa học và nghiêm túc”, ông Bùi Sỹ Lợi nhấn mạnh.

Bạch Dương
Nguồn: 
http://daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=81&NewsId=363473